خواننده عزیز این اطلاعات به تعدادی از سوالات شایع در مورد سرطان سینه پاسخ می دهد

و مسلم است که شامل همه اطلاعات نیست

و جایگزین صحبت و مذاکره شما با پرستار و پزشک نخواهد بود

شیمی درمانی (chemo therapy)

مقدمه :

  پزشک به شما اطلاع می دهد که برای بیماری تان باید شیمی درمانی شوید. این موضوع سؤالات بسیاری را برای شما و خانواده تان به وجود می آورد. در این جزوه هدف آن است که اطلاعاتی فراهم شود تا شما را در درک ضرورت درمان، چیزی که در زمان دریافت دارو انتظار تجربه آن را دارید، چطور درمان پایان خواهد یافت و چگونه می توانید از خود محافظت نموده و عوارض ناشی از دریافت شیمی درمانی را به حداقل برسانید، یاری نماید.

حال به سؤالاتی می پردازیم که شما از پزشک و پرستار خود  می پرسید و تمایل زیادی برای شنیدن جواب آنها دارید:

 شیمی درمانی چیست؟ 

 شیمی درمانی به معنای درمان با داروها و مواد شیمیایی است  که ممکن است به تنهایی یا همراه با درمانهای دیگر به کار رود؛ مثلا در افرادی که تومور دارند قبل از برداشتن تومور بوسیله عمل جراحی، بیمار شیمی درمانی می شود تا اندازه تومور به قدرکافی کوچک شود و برداشتن آن آسانتر باشد. شما ممکن است در یک دوره درمانی ترکیبی از چند داروی شیمیایی را دریافت کنید تا احتمال عود و ابتلای مجدد به حداقل برسد.

جراحی و اشعه درمانی از اقدامات درمانی موضعی هستند که از طریق آنها سلولهای غیرطبیعی در یک ناحیه خاص تخریب یا براشته می شوند. اما شیمی درمانی با تمام بدن شما در ارتباط است.

روشهای شیمی درمانی از نظر داروها، مدت زمان و طول درمان با یکدیگرمتفاوت هستند.

 شیمی درمانی چگونه اثر می گذرد ؟

 سلولهای طبیعی و غیر طبیعی هر دو در طی چرخه زندگی خود مراحل رشد و تقسیم شدن دارند. شیمی درمانی این چرخه را مختل کرده و درنتیجه سلول می میرد. برخی داروها مراحل خاصی از چرخه زندگی سلول را مختل می کنند، در حالی که برخی داروهای دیگر تمام مراحل رشد و تولید مثل سلول را تحت تأثیر قرار می دهند. پس به این دلیل است که معمولاً روشهای درمانی شامل چندین دارو می باشند. ترکیبی از داروها، سلولهای بیشتری را از بین برده و بدن را از مقاوم شدن در برابر یک دارو محافظت می کند.

یکی از خصوصیات سلولهای غیرطبیعی این است که بسیار سریع تکثیر می شوند. شیمی درمانی تمام سلولهایی را که تکثیر زیاد و سریع دارند از طرق زیر از بین می برد:

ـ متوقف نمودن تولید مثل سلولها

ـ جلوگیری از رشد آنها

ـ تخریب بخشی از سلول

ـ ممانعت از تغذیه سلول

  چرا من به شیمی درمانی نیاز دارم؟

  چندین هدف برای تجویز شیمی درمانی وجود دارد که عبارتند از:

 درمان بیماری ، در واقع به معنای رسیدن به مرحله نهفته بیماری می باشد که در آن اثری از علائم بیماری نیست.

کنترل بیماری برای دوره ای از زمان

تسکین علائمی همچون درد

 همانطور که قبلا نیز گفته شد در مواردی قبل از جراحی ، شیمی درمانی به منظور کوچک نمودن اندازه تومور انجام می شود تا براشتن آن را آسان تر نماید.

گاهی پس از جراحی، شیمی درمانی با هدف از بین بردن کل تومور تجویز می شود. این روش همچنین برای جلوگیری از تبدیل تومورهای کوچک به تومورهای بدخیم و بزرگتر نیز به کار می رود.

برخی تومورها به مرحله ای می رسند که امکان برداشتن آنها از طریق جراحی وجود ندارد، اما درد و ناراحتی ناشی از آنها را می توان با داروهای شیمی درمانی تسکینی برطرف نمود. هدف از این داروها ایجاد راحتی، آرامش وکیفیت بهتر زندگی برای بیمار است.

  از چه طریقی شیمی درمانی برای من تجویز می شود؟

  بسته به نوع بیماری که دارید و داروهایی که باید دریافت کنید، شیمی درمانی از طریق یکی از روش های زیر یا ترکیبی از روشهای یاد شده تجویز می شود:

 تزریق وریدی

 یک سوزن نازک و باریک در یکی از رگهای سطحی دست وارد شده و از طریق آن دارو به شما تزریق می شود. این روش، موقتی است و در پایان جلسه، سوزن خارج می شود اما اگر دارو موجب تحریک رگها شده یا دسترسی به رگهای شما مشکل باشد، از روشهای دائمی برای تزریق استفاده می شود. یکی از این روشها پورتکت است. پورتکت محفظه ای است که تحت بی حسی موضعی و شرایط کاملاً استریل زیر پوست قرار می گیرد و به یک سیاهرگ بزرگ وصل می شود. در هر جلسه شیمی درمانی درصورت نیاز سوزن مخصوصی به آن وارد شده و دارو تزریق می شود، در انتهای جلسه سوزن خارج می گردد. این روش برای ماهها یا سالها قابل استفاده است و نیاز به هیچ مراقبت خاصی در منزل ندارد. البته در صورت تکمیل و اتمام دوره درمان برداشته می شود.

تزریق زیر پوستی

 تزریق نخاعی

 خوراکی

ممکن است شیمی درمانی به صورت قرص، کپسول یا شربت از طریق خوراکی تجویز شود. شیمی درمانی خوراکی مثل سایر داروهای خوراکی استفاده می شود.

آموزشهای خاص در مورد این داروها توسط پزشک یا پرستار به شما داده می شود.

   آیا من در زمان انجام درمان باید در بیمارستان بمانم؟

 شیمی درمانی درمنزل، مطب پزشک، درمانگاه و بیمارستان به دو شکل سرپائی و بستری قابل انجام می باشد. انتخاب مکان شیمی درمانی به نوع دارو و نظر پزشک بستگی دارد.  اغلب بیمارانی که شیمی درمانی را دریافت می کنند، بیمارانی هستند که به صورت سرپایی مراجعه می کنند. در این صورت شما دارو را به طور روزانه دریافت نموده و می توانید به منزل برگردید.

گاهی در آغاز شیمی درمانی، ممکن است نیاز داشته باشید که برای مدت کوتاهی در بیمارستان بستری شوید، تا اثرات داروئی دقیقاً ارزیابی شود و هرگونه تغییری که نیاز باشد اعمال شود.

 با چه فواصلی و به چه مدت باید شیمی درمانی را دریافت کنم؟

 شما ممکن است به صورت روزانه، هفتگی یا ماهانه درمان را دریافت کنید. گاهی ممکن است برنامه های شیمی درمانی به علت بروز عوارض یا تعطیلات به تغییراتی نیاز داشته باشد. شیمی درمانی در چندین مرحله انجام می شود. پس از اتمام هر مرحله، دوره ای بدون دارو تا مراحل بعدی خواهید داشت. در این دوره بدن خواهد توانست قبل از اینکه مرحله درمانی بعدی آغاز شود، سلولهای طبیعی خود را جایگزین نموده و اثرات سوء داروها را از بین ببرد.

  آیا می توانم از سایر داروها در حین شیمی درمانی استفاده کنم؟

 برخی از داروها ممکن است با داروهای شیمی درمانی تداخل داشته باشند.قبل از آغاز شیمی درمانی فهرستی از همه داروهائی را که مصرف می نمایید به پزشکتان ارائه دهید و در مورد ادامه مصرف توصیه های لازم را دریافت کنید.

به یاد داشته باشید قبل از مصرف همه داروهای بدون نسخه شامل ویتامین ها، مسهل ها، ضد حساسیت ها، ضد سرماخوردگی ها، ضد دردها بویژه آسپیرین و داروهای گیاهی و یا قطع هر گونه دارو با پزشک خود مشورت کنید.

 نکته مهم: مصرف برخی از مکمل ها ( مثل ویتامین ها ) باعث کاهش اثر بعضی از داروهای شیمی درمانی می شود، بنابراین قبل از مصرف مکمل ها با پزشک خود مشورت کنید.

آیا شیمی درمانی عوارض جانبی نیز دارد؟

 در این بخش عوارض بسیاری شرح داده می شود اما مهم است به خاطر داشته باشید که هرگز یک بیمار به تمام این عوارض مبتلا نخواهد شد و بسیاری افراد تنها اندکی از آنها را تجربه می کنند به علاوه شدت این عوارض نیز از یک بیمار تا بیمار دیگر متفاوت است.

ایجاد یک عارضه جانبی خاص و شدت آن به نوع داروی شیمی درمانی که شما دریافت می کنید و واکنش بدن شما به آن بستگی دارد. پزشک و پرستار شما در مورد عوارض احتمالی که ممکن است برایتان ایجاد شود، طول مدت، میزان خطر و زمانی که شما باید به دنبال درمان آنها باشید، با شما صحبت خواهند نمود.

 عوارض جانبی چگونه ایجاد می شوند؟

 شیمی درمانی علاوه بر سلولهای غیرطبیعی، بر سلولهای طبیعی به ویژه سلولهایی که رشد و تکثیر سریعی دارند، اثر گذاشته و آنها را از بین می برد. این سلولها شامل سلولهای خونی، سلولهای مخاطی دستگاه گوارش و فولیکول های مو می شود.

عوارض جانبی زمانی ایجاد می شود که این سلولهای طبیعی تحت تأثیر شیمی درمانی قرار بگیرند. البته مدت زمان ایجاد آنها نیز متفاوت است.

 عوارض جانبی شیمی درمانی چیست؟

 شیمی درمانی می تواند عوارض زیادی ایجاد کند که بسیاری از آنها بعد از تکمیل درمان شما از بین می روند. در بخش زیر بعضی از عوارض جانبی شایع آمده است.

از پزشک و پرستار خود در مورد عوارضی که ممکن است در شما به وجود آید، سؤال نموده و به محض مشاهده هر کدام از عوارض، آن را گزارش دهید تا اقدامات درمانی سریعتر انجام شود. به خاطر داشته باشید که این عوارض بدین معنی نیست که بیماری شما در حال رشد و پیشروی است و شدت آنها لزوماً به تأثیر شیمی درمانی بر مشکل شما مربوط نمی شود.

  عوارض شیمی درمانی شامل موارد زیر می شود:

1- کاهش گلبول های سفید خون

 مقادیر طبیعی گلبول سفید4000  تا 10.000 در سی سی می باشد. شیمی درمانی توانایی مغز استخوان را برای ساختن گلبول سفید خون کاهش می دهد. این گلبولها در مبارزه با عفونت ها نقش دارند بنابراین در موارد کاهش گلبولهای سفید خون ، شما در معرض خطر ابتلا به عفونت هستید.

در مدت زمان انجام شیمی درمانی شمارش سلولهای خونی شما دقیقاً کنترل می شود. اگر میزان گلبول سفید شما کاهش یافت، شیمی درمانی ممکن است به تأخیر افتاده و داروی افزایش دهنده گلبول سفید (G-CSF) برای مدت پنج تا ده روز به صورت روزانه و زیر جلدی تزریق می شود و ممکن است در این زمان نیاز به بستری شدن داشته باشید.

 وقتی شمارش گلبول های سفید کاهش یافت، بسیار مهم است که خود را در برابر عفونت محافظت نمایید. توصیه های زیر شما را در این مورد کمک می کند:

 -دستان خود را با دقت قبل از خوردن غذا و بعد از اجابت مزاج بشویید.

 -از تردد در مکانهای شلوغ مثل آسانسور و سینما که شما را در معرض برخورد با افراد مبتلا به سرماخوردگی و آنفلوانزا قرار می دهد، اجتناب کنید.

 -از تماس با افرادی که می دانید به بیماریهای عفونی مبتلا هستند، دوری کنید.

 -از تماس با کودکانی که اخیرا واکسنهایی مثل فلج اطفال، سرخجه، سرخک و اوریون دریافت کرده اند، اجتناب کنید.

 -هنگام کار با اشیایی که ممکن است باعث جراحت یا زخم شوند مثل تیغ ، سوزن و...... بسیار دقت کنید.

 -هیچ داروی مؤثر بر سیستم ایمنی را بدون هماهنگی با پزشک خود استفاده نکنید.

 -از آبخوریهای عمومی استفاده نکنید.

 -از آبی که بیش از 15 دقیقه راکد مانده است، استفاده نکنید.

 -از خوردن سبزیجات و میوه جات تازه پرهیز کنید.

 -از نگهداری گیاهان آپارتمانی و شاخه گل تازه اجتناب کنید.

 وقتی که گلبولهای سفید شما پایین است ممکن است بدنتان قادر به مبارزه با عفونتها نباشد. در این موارد بیشتر عفونتها از باکتریهایی که به طور طبیعی در سطح پوست، روده ها و در نواحی تناسلی یافت می شوند، به وجود می آیند. البته در بسیاری موارد منبع عفونت ممکن است ناشناخته باشد. بنابراین ممکن است علیرغم دقت بسیار زیاد نیز به عفونت مبتلا شوید.

  با علائم مربوط به عفونت آشنا شوید و مرتب خود را از نظر این علائم چک کنید.

 علائم عفونت شامل:

 -تب ، اگر احساس ناخوشی می کنید، دمای بدن خود را چک کنید درصورتی که بالاتر از 38 درجه بود فوراً به پزشک اطلاع دهید.

 -احساس سرما به ویژه همراه با لرز

 -تعریق

 -احساس سوزش و ناراحتی در هنگام ادرار کردن

 -سرفه

 -گلودرد

 -درد در ناحیه سینوس ها

 -گوش درد- سردرد یا سفتی گردن

 -ترشح یا خارش غیر معمول تناسلی

 -قرمزی، گرمی و تورم خصوصاً اطراف زخم، جراحت، جوش، پورتکت یا محل ورود سوزن به رگ

 هر علامت عفونتی را فوراً به پزشک خود اطلاع دهید، خصوصاً زمانی که شمارش گلبولهای سفید پایین است. قبل از مشورت با پزشک یا پرستار هیچ دارویی را برای کاهش دمای بدن خود یا درمان عفونت مصرف نکنید.

مهم است بدانید که اگر شیمی درمانی شما به علت پایین بودن گلبولهای سفید به تأخیر افتاده است به هیچ وجه بر پاسخ عمومی بدن شما به درمان اثر نخواهد داشت و بیماری شما به علت این وقفه در برنامه درمانی، پیشرفت نخواهد کرد.

 2- کاهش گلبول های قرمز خون

 مقادیر طبیعی گلبول قرمز 4.200.000  تا 5.400.000 سی سی در زنان و   4.500.000  تا 6.200.000 در مردان می باشد. این گلبولها نیز توسط مغز استخوان ساخته شده و شیمی درمانی بر آنها هم اثر خواهد داشت. کاهش گلبولهای قرمز خون کم خونی نامیده می شود. کم خونی ممکن است باعث احساس شدید ضعف و خستگی در شما شود. علائم دیگر آن عبارتند از: سرگیجه و کوتاهی تنفس. حتماً بروز این علائم را به پزشک گزارش دهید.

  شمارش گلبول های قرمز شما مرتباً در طول درمان چک می شوداگر میزان آنها در بدن شما بسیار کاهش یابد، ممکن است به منظور کمک به حمل اکسیژن در خون، قرصهای آهن تجویز شود. در برخی مواقع نیز تزریق خون برای شما ضروری خواهد بود.

 تجویز و تزریق خون و دیگر فرآوردهای آن به طور کلی ممکن است موجب نگرانی شود اما مطمئن باشید که آنها چندین بار آزمایش و کنترل می شوند تا خطرات ناشی از تزریق آنها به حداقل برسد.

 توصیه های زیر به شما کمک می کند تا در موارد کم خونی، احساس بهتر و خوشایندی داشته باشید:

 خوب استراحت کنید. زود به رختخواب رفته و در طول روز نیز بهتر است خواب نیم روزی داشته باشید.

 فعالیت های خود را محدود کنید، تنها کارهایی را که برای شما بسیار مهم هستند، انجام دهید.

 از خانواده و دوستان بخواهید تا شما را در امور خرید، مراقبت از کودکان، رانندگی وکارهای منزل یاری رسانند.

 از رژیم غذایی حاوی آهن زیاد مثل گوشت قرمز استفاده کنید.

 هنگامی که در حالت نشسته یا خوابیده قرار دارید به آرامی و آهسته بلند شوید.

 3- کاهش میزان پلاکت

 مقادیر طبیعی پلاکت 140.000  تا 400.000 در سی سی می باشد. پلاکتها نیز از مغز استخوان ساخته شده و لذا تحت تأثیر شیمی درمانی خواهند بود. پلاکتها با ساختن لخته به توقف خونریزی کمک می کنند.

پلاکت شما نیز مرتباً در طول درمان چک می شود. چنانچه میزان پلاکت بسیار پایین باشد، پلاکت تزریق خواهد شد تا میزان آن در خون افزایش یابد.

 اقدامات زیر به شما کمک می کند وقتی که پلاکت پایین است، مشکلی برایتان ایجاد نشود:

 -قبل از هماهنگی با پزشک یا پرستار هیچ دارویی مصرف نکنید مخصوصا آسپیرین.

 -از مسواک نرم برای تمیز نمودن دندان استفاده کنید.

 -از نخ دندان استفاده نکنید.

 -دقت کنید هنگام استفاده از تیغ، سوزن یا هر وسیله دیگر زخم و یا جراحتی ایجاد نشود.

 -خود را از سوختن محافظت کنید.

 -از ورزش و فعالیت هایی که خطر آسیب و جراحت دارند، اجتناب کنید.

 در زمان انجام شیمی درمانی کاهش میزان پلاکت غیر معمول نیست. آنچه از اهمیت زیادی برخوردار است با خبر نمودن پزشک یا پرستار از علائم و نشانه های مربوط به کاهش پلاکت می باشد تا اقدامات درمانی لازم به موقع انجام گرفته و خطر ایجاد عوارض در شما به حداقل برسد.

 علائم و نشانه های کاهش پلاکت شامل موارد زیر است:

 -کبودی غیرمنتظره

 -نقاط قرمز ریز در زیر پوست

 -ادرار قرمز یا صورتی

 -مدفوع خونی یا سیاه

 -افزایش خونریزی قاعدگی   

 -خونریزی بیش از حد معمول از جراحت ها

 4- تهوع و استفراغ

 از عوارضی است که اغلب افراد بیشترین نگرانی را در مورد آن دارند. تهوع و استفراغ معمولاً پس از شروع دارو به وجود می آید اما سریع نیز از بین می رود ولی گاهی تا 24 ساعت بعد نیز ادامه دارد.

 داروهای جدید به طور مؤثری این دو عارضه شیمی درمانی را از بین می برند. در نتیجه هیچ بیماری از تهوع و استفراغ غیر قابل کنترل در طی درمان رنج نخواهد برد. این داروها به صورت تزریقی قبل از شروع شیمی درمانی نجویز می شوند. اگر با این وجود هنوز حالت تهوع وجود داشته باشد، به اطلاع پزشک یا پرستار رسانده تا در صورت امکان داروی دیگری تجویز شود.

 اگر احساس تهوع دارید توصیه می شود :

 -از وعده غذایی سبک و در دفعات بیشتر استفاده کنید.

 -از غذاهای چرب و پرادویه اجتناب کنید.

 -از نوشیدنیهایی چون آب، آبگوشت، آب میوه و نوشابه های خنک بیشتر استفاد کنید.

 -مایعات را حداقل یک ساعت قبل یا بعد از غذا میل نمایید، در واقع همراه با وعده غذایی مایعات استفاده نکنید.

 -قبل از برنامه شیمی درمانی یک وعده غذای مختصر و سبک مصرف کنید.

 -اگر تهوع صبحگاهی دارید، قبل از برخاستن از خواب غذاهای خشک مثل نان تست یا بیسکویت شور بخورید.

 -از خوردن غذا در مکان هایی که بوهای مختلف مثل بوی پیاز داغ، شیر داغ، عطر و ادکلن تند استشمام می شود، خودداری کنید.

 -استراحت کنید، اما تا 2ساعت بعداز غذا خوردن از دراز کشیدن به پشت خودداری کنید.

- اگر قادر به تحمل نوشیدنیها نیستید، باید به پزشک اطلاع دهید.

 5- خستگی

 خستگی و کمبود انرژی بیشترین علامتی است که در طی درمان ایجاد می شود. خستگی 7 تا10 روز بعد از تزریق دارو به اوج می رسد و سپس تا آغاز مرحله بعدی درمان به حالت معمول برمی گردد.

مهم این است که وقتی احساس خستگی دارید، استراحت نمایید. این بدین معنی است که شما باید به طور متناوب و در فواصلی در طول روز بنشینید یا دراز بکشید. همچنین برنامه ریزی کنید تا فعالیتهای روزانه خود را زمانی که توان و انرژی کافی دارید، انجام دهید.

یک رژیم غذایی مناسب میزان انرژی شما را تقویت نموده تا بتوانید فعالیتهای خفیف تا متوسط مثل پیاده روی و شنا را انجام دهید. مایعات کافی مصرف کنید. هرگز به ورزشهای طاقت فرسا و همراه با درگیری نپردازید و از فشارهای عاطفی یا فیزیکی غیر ضروری دوری کنید.

  لازم است که شما متوجه باشید هر وقت احساس خستگی کردید، به اندازه کافی استراحت کنید.

 6- ریزش مو

   ریزش مو یک عارضه شایع شیمی درمانی است اما همیشه اتفاق نمی افتد. پزشک یا پرستار می توانند به شما بگویند که آیا داروهایی که دریافت می کنید باعث ریزش مو می شوند یا نه؟ وقتی که ریزش مو اتفاق افتاد، مو ممکن است نازکتر شده یا کاملا بریزد. البته موها معمولا بعد از اتمام درمان دوباره رشد می کنند. در بسیاری از بیماران رشد مجدد موها قبل از اتمام درمان اتفاق می افتد. در موارد بسیاری موها ممکن است با رنگ وبافتی متفاوت دوباره رشد کنند.

 ریزش موها معمولا به طور فوری اتفاق نمی افتد، بلکه اغلب پس از آغاز چند مرحله درمانی ایجاد می شود. ریزش موها ممکن است که به طور تدریجی یا یکبارگی ایجاد شود. موهایی که تازه رشد می کنند ممکن است که تیره و خشک باشند.

 برای مراقبت از پوست سر و موهای خود در طول شیمی درمانی:

 -موهای خود را کوتاه نگه دارید، موهای کوتاه ضخیمتر و پرتر به نظر می رسند و اگر ریزش مو ایجاد شود، -آسانتر می توان آن را کنترل نمود.

 -از شامپوهای ملایم استفاده کنید.

 -از شانه با دندانه های پهن استفاده کنید.

 -هنگام شستن موهای خود از آب ملایم استفاده کنید.

 -برس گرد را جهت مرتب کردن موهای خود به کار نبرید.

 - موهای خود را رنگ و فر نزنید.

 -از سشوار استفاده نکنید.

 - اگر بخشی از موهای شما ریخته است، جهت محافظت از پوست سر در برابر آفتاب خود از کرم، لوسیون ضد آفتاب یا کلاه استفاده کنید.

  از آنجا که ریزش مو باعث تغییر در ظاهر شما می شود، پذیرش آن بسیار سخت است و احساس عصبانیت یا افسردگی در این مورد معمولی و شایع می باشد. صحبت کردن درباره احساسی که دارید به کاهش افسردگی و عصبانیت شما کمک خواهد کرد. همچنین استفاده از کلاه گیس مناسب تا رشد مجدد موها توصیه می شود.

 7- التهاب دهان

 چون سلول های دهانی بسیار سریع تکثیر می شوند، تحت تاثیر شیمی درمانی قرار می گیرند. عوارض آن بصورت خشکی و التهاب و بدنبال آن زخم و عفونت در دهان و حلق می باشد. رعایت بهداشت دهان و دندان در کنترل این عوارض نقش بسزایی دارد.  

 توصیه های زیر را برای کاهش عوارض بکار ببندید:

 -قبل از آغاز شیمی درمانی توسط یک دندانپزشک معاینه شوید.

 -نحوه صحیح استفاده از مسواک و نخ دندان را از دندانپزشک بخواهید.

 -دندان های خود را بعد از هر وعده غذایی جهت به حداقل رساندن آسیب به لثه ها، مسواک نمایید.

از مسواک نرم استفاده کنید.

 -در صورتی که پلاکت بیشتر از 000/40 باشد، روزانه از نخ دندان استفاده کنید.

 -دهان شویه ها را طبق دستور پزشک مصرف کنید.

 -از دهان شویه های تجاری استفاده نکنید.

 -اگر برای درمان زخمهای دهانی، دهان شویه های ضد قارچ تجویز شده، حتما به موقع استفاده نمایید.

 -دندان مصنوعی خود را در آب تمیز نگهداری کنید.

 -دهان و لثه های خود را نظر وجود لکه های سفید یا قرمزی غیر طبیعی و زخم بررسی کنید. هر گونه سوزش، درد، قرمزی غیر طبیعی، درد به هنگام قورت دادن غذا را گزارش کنید.

 با مراقبت خوب از دهان و دندان از بروز عفونت ها پیشگیری کنید.

 8- تغییر در عادات روده ای

 سلول های دیواره روده نیز به علت رشد زیاد تحت تاثیر شیمی درمانی قرار می گیرند. یکی از عوارض داروهای شیمی درمانی اسهال می باشد. اگر اسهال شما بیش از 24 ساعت به طول انجامید یا اگر همراه با دل درد و دل پیچه بود به پزشک اطلاع دهید. در صورت تجویز قرصهای ضد اسهال باید طبق دستور مصرف نمایید، اگر همچنان ادامه داشت، مهم است که اطلاع دهید. شما نباید بدون مشورت با پزشک از داروهای ضد اسهال استفاده نمایید.

 توصیه های زیر شما را در کنترل علائم کمک می کنند:

 -غذا را به میزان کم و دفعات بیشتر مصرف کنید.

 -از غذاهای پر فیبر اجتناب کنید؛ این غذاها شامل نان گندم و غلات، سبزیجات خام، لوبیا، میوه های مغزدار (گردو، فندق، پسته)، میوه های تازه و خشک شده می باشند.

 -غذاهای کم فیبر شامل نان سفید، برنج سفید یا رشته فرنگی، پوره غلات، موزهای رسیده، میوه های کمپوتی یا پخته شده، لبنیات، مرغ، بوقلمون یا ماهی می باشد.

 -از قهوه، چای، الکل و شیرینی وقتی که علائم برطرف نمی شود اجتناب کنید.

 -از خوردن غذاهای سرخ شده، چرب یا ادویه دار اجتناب کنید.

 -شیر و فرآورده های شیر را اگر اسهال شما را بدتر می کنند مصرف نکنید.

 -چون اسهال باعث از دست دادن مواد معدنی مهم بدن می شود، از غذاهای پر پتاسیم استفاده کنید؛ موز، پرتقال، سیب زمینی، هلو، کیوی و در واقع هر میوه یا آب میوه ای، منابع خوبی برای پتاسیم می باشند.

 -مایعات فراوان بنوشید تا آنچه از طریق اسهال از دست داده اید جایگزین شود. آب، آب سیب، چای سبک و آب گوشت صاف شده بهترین هستند. اگر اسهال شما شدیدتر شد لازم است که مایعات از طریق سرم جایگزین شوند.

 9- یبوست

 یبوست از عوارض دیگر شیمی درمانی می باشد .گاهی یبوست به علت کم تحرکی و یا خوردن غذا کمتر از حد معمول می باشد. اگربیش از دو روز دفع نداشتید به پزشک خبر دهید ممکن است برای شما مسهل یا ملین و در موارد شدیدتر تنقیه تجویز شود. از مصرف این داروها بدون تجویز پزشک خودداری کنید.

توصیه های زیر را جهت پیش گیری و درمان یبوست بکار ببندید:

-به عادت دفع خود توجه کنید.

-در صورت نداشتن منع پرشکی 3000 سی سی ( 6 لیوان ) در روز مایعات بنوشید.

- از غذاهای پر فیبر ( قبلاً توضیح داده شد) استفاده کنید.

-تحرک و فعالیت بیشتری داشته باشید.

 نکته:  در طول مدت شیمی درمانی نباید خود را از غذای خاصی محروم نمایید.

  10- تأثیرات شیمی درمانی بر پوست و ناخن ها

  شما ممکن است هنگام دریافت شیمی درمانی مشکلات پوستی اندکی داشته باشید. عوارض احتمالی پوستی شامل قرمزی، خارش، پوسته پوسته شدن، خشکی و جوش می باشد.

اگر جوش در شما ایجاد شد سعی کنید صورت خود را تمیز و خشک نگه داشته و از کرم های نرم کننده استفاده کنید. به منظورجلوگیری از خشکی، دوش گرفته و از صابون ملایم استفاده کنید. بلافاصله پس از حمام در حالی که هنوز پوست مرطوب است، از کرم یا لوسیون مرطوب کننده استفاده کنید. ناخن های شما نیز ممکن است تیره و شکننده شده یا ترک بردارد.

  وقتی داروها از طریق رگ تجویز می شوند، ممکن است یک حالت تیرگی وکبودی در پوست اطراف آن ایجاد شود. این ناحیه تیره معمولا چند ماه پس از اتمام درمان بر طرف خواهد شد.

قرار گرفتن در معرض نور مستقیم آفتاب باعث افزایش تأثیر داروها بر پوست می شود. در مورد استفاده از کرم یا لوسیون های ضد آفتاب با پزشک خود صحبت کنید.

افرادی که اشعه درمانی دریافت کرده اند، حین شیمی درمانی پوست ناحیه ای که از طریق آن اشعه گرفته اند، قرمز می شود و ممکن است احساس خارش یا سوزش داشته باشند. باید این تغییرات را به پزشک یا پرستار خود اطلاع دهید. این واکنش شاید ساعتها یا روزها ادامه یابد. شما می توانید با سرد و مربوط نگه داشتن این نواحی خارش و سوزش را تسکین دهید. از خاراندن آن اجتناب کنید. از پوشیدن لباس های تنگ و نایلونی بپرهیزید. لباس نخی بپوشید. در صورت بروز تاول از دستکاری کردن آن بپرهیزید و به پزشک اطلاع دهید.

بیشتر مشکلات پوستی ناشی از شیمی درمانی جدی نیستند؛ اما تعدادی از آنها به اقدامات فوری نیاز دارند، مثلاً در موارد تزریق دارو از طریق رگ، در صورت نشت دارو به زیر پوست خطر آسیب جدی به بافت وجود دارد. اگر هنگام دریافت دارو از این طریق احساس درد یا سوزش داشتید، اطلاع دهید. همچنین اگر هر گونه درد، سوزش، قرمزی پوست، تورم یا ناراحتی را در طول یا بعد از تزریق وریدی احساس کردید گزارش کنید. البته این علائم همیشه حاکی از نشت دارو نیستند.

در مواردی که خارش شدید یا ناگهانی، دانه های پوستی یا کهیر، خس خس یا هر گونه مشکل تنفسی دیگر داشتید، فوراً اطلاع دهید. این علائم ممکن است نشان دهنده واکنش و حساسیت شما به دارو باشد که باید اقدامات فوری درمانی انجام شود.

  11- اثرات شیمی درمانی بر کلیه و مثانه

   برخی داروهای شیمی درمانی می توانند باعث تحریک مثانه شده و آسیب جدی یا موقت در کلیه ایجاد کنند. پزشک یا پرستار احتمال این آسیبها را با توجه به دارویی که دریافت می کنید، به شما توضیح خواهند داد.

اگر شما دارویی می گیرید که برای کلیه خطر مسمومیت دارد، باید هر علامتی را که نشانگر این مشکل است گزارش کنید. این علائم عبارتند از:

 -درد و سوزش هنگام ادرار کردن

- تکرر ادرار

- احساس تخلیه سریع ادرار

- ادرار قرمز یا صورتی (البته برخی داروها به طور طبیعی رنگ ادرار را تغییر می دهند )

- تب و  لرز

 به طور کلی لازم است مایعات فراوان بنوشید تا میزان دفع ادرار افزایش یافته و از مشکلات جلوگیری شود. نوشیدن مایعات فراوان مخصوصاً زمانی مهم است که داروهایی که در یافت می کنید، بر کلیه و مثانه اثر داشته باشند. پزشک یا پرستار در مورد نیاز به مصرف مایعات فراوان به شما توضیح خواهند داد.

  باید آگاه باشید که برخی داروهای شیمی درمانی رنگ ادرار را تغییر می دهند (نارنجی، قرمز یا زرد) یا ممکن است که بویی شبیه دارو ایجاد کنند. با پزشک یا پرستار خود در این مورد صحبت کنید.

 12- احتباس مایعات

  هنگام دریافت شیمی درمانی احتباس و ماندن مایعات در بدن شما غیرطبیعی است. این ممکن است ناشی از تغییرات هورمونی یا اثرات خود داروها یا به علت بیماری شما باشد. ایجاد تورم و پف در صورت، پاها، دستها یا شکم را اطلاع دهید. شاید لازم باشد از غذاهای حاوی نمک بالا اجتناب کنید.اگر این مشکل شدیدتر شود ممکن است پزشک داروی ادرارآور برای شما تجویز نماید، تا بدن شما را در دفع مایعات کمک کند. هیچ دارویی را بدون نظر پزشک مصرف نکنید.

 13- تأثیرات جسمی و روانی جنسی

 احساسات و رفتارهای جنسی هنگام دریافت شیمی درمانی متفاوت است؛ در برخی هیچ تغییری در فعالیت جنسی ایجاد نمی شود، برخی نیز به علت استرس های جسمی و عاطفی ناشی از بیماری و دریافت دارو احساس ضعف در فعالیت جنسی خود دارند. استرس ممکن است شامل نگرانی در مورد سلامتی، خانواده، وضعیت مالی یا عوارضی مثل خستگی و تغییرات هورمونی باشد.

 شیمی درمانی می تواند، اما نه همیشه، فعالیت جنسی را در مردان و زنان تحت تأثیر قرار دهد. عوارض بستگی به داروها، سن و سلامتی عمومی فرد دارد.

مهم است توجه داشته باشید که بیشتر بیمارانی که شیمی درمانی دریافت می کنند، قادر خواهند بود به فعالیت جنسی خود ادامه دهند. اگر چه ممکن است به علت کاهش سطح هورمونی به طور موقتی لذت جنسی نیز کاهش یابد. تهوع یا خستگی نیز ممکن است یکی از دلایل باشد، عواطف منفی مانند افسردگی، عصبانیت یا ترس می تواند شما را از این فعالیتها دور کند. در این موارد با پزشک یا پرستار خود صحبت کنید.

  شیمی درمانی چگونه مردان را تحت تأثیر قرار می دهد ؟

 شیمی درمانی ممکن است میزان سلول جنسی مرد را کاهش داده و توانایی آنرا کم کرده یا مشکلات دیگری ایجادکند. این تغییرات می تواند باعث عقیمی موقت یا دائم شود. از آنجا که عقیمی دائم ممکن است ایجاد شود لازم است قبل از دریافت دارو با پزشک خود در این رابطه صحبت کنید.

  شیمی درمانی چگونه زنان را تحت تأثیر قرار می دهد ؟

   این داروها می تواند به تخمدانها آسیب رسانده و میزان هورمون های آنها را کاهش دهد در نتیجه بیماران متوجه بی نظمی در قاعدگی یا توقف کامل آن در طی شیمی درمانی خواهند شد. اثرات هورمونی شیمی درمانی همچنین ممکن است باعث علائم شبیه یائسگی مثل برافروختگی، خارش، سوزش یا خشکی دستگاه تناسلی شوند. این تغییرات ممکن است رابطه جنسی را با ناراحتی همراه سازد، اما استفاده از یک ژل نرم کننده می تواند علائم را برطرف سازد. آسیب های بافتی می تواند منجر به عفونت در ناحیه تناسلی شود؛ اگر عفونت ایجاد شد باید سریع درمان شود.

 آسیب به بافتها ممکن است منجربه نازایی شود. در برخی موارد این حالت موقتی است اما در مواردی نیز دائمی می باشد. ایجاد نازایی و مدت زمان به طول انجامیدن آن بستگی به عللی مثل نوع دارو، میزان آن و سن زن دارد.

 نکته مهم

  اگرچه حامله شدن در زمان شیمی درمانی امکان دارد، اما هرگز توصیه نمی شود؛ چون این داروها موجب نقص جنینی می شوند. پزشکان نیز زنانی را که در سن باروری هستند، به جلوگیری از حاملگی در طول کل درمان توصیه می کنند. حال اگر لازم باشد شیمی درمانی برای خانمی که حامله است شروع شود، باید در صورت امکان آن را تا 12 هفتگی به تأخیر انداخت تا جنین از مراحل خطرات جدی گذشته باشد بنابراین توصیه می شود تا در طول درمان از یک وسیله مؤثر جلوگیری از حاملگی استفاده شود. در مورد استفاده از داروهای ضد حاملگی نیز با پزشک خود مشورت کنید.

   وقتی که شیمی درمانی به اتمام رسید چه اتفاقی می افتد ؟

 پس از اتمام داروها ارتباط شما با پزشک قطع نخواهد شد بلکه در فواصل معین جهت کنترل و معاینات دوره ای باید مراجعه کنید. با بهبودی بیشتر شما، این فاصله طولانی تر خواهد شد. مهم است که شما نیز مرتب وضعیت خود را کنترل نموده و تغییرات ایجاد شده یا پیشرفت علائمی که ممکن است نشان دهنده عود بیماری باشد را گزارش دهید. 

منابع:

1- Monahan, Sands, Neighbors (2007). Phipps' Medical Surgical in Nursing.18 ed. Mosby.
2- Smeltzer & Bare. (2004).Brunner and Suddarth's  Text book of Medical Surgical in Nursing. 10 ed. Lippincott Williams and Willkins.

3- Lowery & Statunton. (2002). Coping with Chemotherapy.

A Patient Guide.

4- Tucker, Cannobbio, Paquette. (2000). Patient Care Standard.17 ed. Mosby.

5-  اعضای هیئت علمی دانشکده پرستاری مامائی دانشگاه اصفهان  (1386) بلاک، هاوکس پرستاری داخلی جراحی. انتشارات معاونت پژوهشی دانشگاه اصفهان.