فیزیوتراپی تنفسی

فیزیوتراپی قفسه سینه یا فیزیوتراپی تنفسی عبارت است از مجموعه روش‌هایی که جهت کمک به پاکسازی راه‌های هوایی و افزایش عملکرد دستگاه تنفس در ارتباط با یک بیماری تنفسی انجام می‌گیرد.
فیزیوتراپی در بیماران تنفسی شامل اصلاح الگوی تنفسی، تقویت عضلات سیستم تنفسی، تخلیه ترشحات داخل ریه و مجاری تنفسی، همچنین تحریک رفلکس سرفه و آموزش روش‌های تنفسی و تمرینات تنفسی است. برای درمان بیماران قلبی بستری شامل بهبودی وضعیت بیمار و نیز افزایش کارایی سیستم قلبی عروقی است. گاهی این روش درمانی ممکن است با هدف تصحیح یا پیشگیری از اختلالات وضعیتی (پوسچرال) در یک بیماری که فاقد مشکل تنفسی است نیز صورت گیرد (مثلا در موارد اسکولیوز و مراحل پیشرفت بیماری پارکینسون.)انجام فیزیوتراپی تنفسی معمولا بلافاصله باعث افزایش حجم خلط تخلیه شده در بیماران دارای مشکل ریوی می‌گردد، ولی با این حال دلیلی مبنی بر اینکه فیزیوتراپی قادر به ایجاد اثری بر روند طبیعی بیماری داشته باشد، وجود ندارد.

بیماری‌هایی که نیاز به فیزیوتراپی تنفسی دارند عبارت‌اند از جراحی در ناحیه قفسه سینه، ضعف در عضلات سیستم تنفسی، شکستگی دنده‌ها، بیماری‌های تنفسی مثل پنومونی یا ذات الریه، آمبولی ریه، آبسه ریه، برونشکتازی، آتلکتازی، برونشیت مزمن، آمـفـیـزم، و آسم و سرطان عناصر تنفسی و نیز بیماری‌هایی همچون ایسکمی قلبی، ترومبوفلبیت، واریس، و غیره. برای تمامی جراحی‌ها فیزیوتراپی ریه قبل و بعد از عمل جراحی توصیه شده‌است.

اهداف فیزیوتراپی تنفسی عبارتنداز:
‌بهبود تهویه
‌افزایش عملکرد ماهیچه‌های تنفسی
‌بهبود استقامت فعالیت‌های عمومی
‌جلوگیری از تجمع ترشحات ریوی
‌بهبود سرفه
‌افزایش تحرک قفسه سینه
‌تصحیح الگوی تنفس
‌پیشگیری از آتلکتازی
‌اصلاح یا پیشگیری از تغییر شکل‌های وضعیتی

روش‌ها و تکنیک‌ها
فیزیوتراپی تنفسی دارای اصول و روش‌های خاصی است و با توجه به شرایط بیمار به کار می‌رود که شامل یک یا ترکیبی از موارد زیر است:
‌تکنیک‌های دستی شامل :
پرکاشن (Percussion)
ویبریشن (Vibration)
شیکینگ (Shaking)
‌تکنیک‌های تخلیه وضعیتی
‌گرفتن سرفه و آموزش آن
‌تمرینات تنفسی
‌انجام ساکشن

محیط‌های درمانی
فیزیوتراپی قفسه سینه در محیط‌های مختلفی انجام می‌گیرد که می‌توان به موارد زیر اشاره کرد :
‌بخش مراقبت‌های ویژه
‌بخش مراقبت‌های پس از جراحی
‌مراکز بیماران ریوی سرپایی
‌مراکز توانبخشی مراقبت‌های طولانی
‌محیط منزل

مانوال تراپی یا درمان‌های دستی
مـاسـاژ عبـارت اسـت از یـک سـری حرکات منظم و ریتمیک که توسط فیزیوتراپیست انجام مـی شـود و بر روی سیستم عصبی عضلانی و گردش خون تأثیر می گذارد.
موارد کاربرد:
1- ایجاد آرامش در بدن
2- کاهش‌چسبندگی
3- کمک به بازگشت خون
4- کاهش درد
5- تخلیه ترشحات ریه
6-کاهش اسپاسم
مــانـیـپــولاسـیــون و مــوبیلیـزاسیـون دو شکـل متفاوت از درمان‌های دستی محسوب شده که بـطــور شـایـع در درمـان اخـتـلالات عـضـلانـی -اسکلتی مورد استفاده قرار می‌گیرند. تشخیص افتراقی این دو روش درمانی اغلب با استناد به پارامترهای بیومکانیکی خاصی نظیر حداکثر نیرو، مدت زمان و میزان جابجایی انجام می‌پذیرد. البته تابحال تحقیقات کمی برروی افتراق دو روش مزبور از نقطه نظر سازوکارهای نورولوژیک یا کارآیی بالینی صورت گرفته است.

اجزاء دستگاه چست فیزیو
بیمارانی که مشکل ریوی دارند و یا تحت عمل جراحی قرار می گیرند می باید به وسیله تحریک ریه اخلاط را از ریه تخلیه نماید تا دچار مشکل و احیانا عفونت نگردند. برای این کار روشی در فیزیوتراپی وجود دارد به این نحو که زیر سر بیمار را تا حدی بلند می کنند و زیر پای او را تا ارتفاع سی سانتیمتر بالا می آورند و یک پا را روی پای دیگر قرار داده و با ماساژ ملایم ریه و ضربه زدن ملایم، به طور متناوب ریه را برای تخلیه خلط یاری می دهند ولی در بیمارستان‌ها غالبا با بلند کردن سر و تنه بیمار و بر پشت او نواختن این کار را انجام می دهند که روش کامل و مناسبی نیست.
دستگاه چست فیزیو که اخیرا توسط مینو نیری و کاملیا علوی اختراع آن به ثبت رسیده است به صورت کمربندی کرست مانند بر دور سینه بیمار قرار می گیرد و به طور متناوب ماساژ و ضربه می‌زند. اجزای تشکیل دهنده دستگاه عبارتند از: یک منبع انرژی که می‌تواند برق یا باطری باشد، یک تایمر که تناوب ماساژ و ضربه را تنظیم می‌کند، دو چکش ضربه زن، دو ویبریشن و دو توپی گردنده و فنری که وصل به چکش‌ها است.
پس از آنکه ویبریشن نوبت کاری خود را انجام می‌دهد، دو توپی گردنده که دوکی شکل هستند به گردش در می‌آیند و هنگامی که گردش به نوک توپی می‌رسد فنر را با خود می‌کشد و هنگامی که قسمت دوکی شکل گردش را کامل می‌کند فنر در حد پیش‌بینی شده روی دستگاه به دلیل آن که مرکز ثقل آزاد است رها می‌گردد و چکش ضربه می‌زند و با این عملکرد متناوب، ریه آماده تخلیه از اخلاط می‌گردد و احتمال عفونت ریه از بین می‌رود.
در ادامه نگاهی مختصر به مشکلات تنفسی و ریوی آورده شده است:

بیماری‌های تنفسی
بیماری تنفسی که عموما در ارتباط با بیماری ریوی است شامل گروهی از بیماری‌ها هستند که از طریق درگیر کردن بخش یا قسمت‌هایی از دستگاه تنفس باعث اختلال در عملکرد ریه‌ها می‌گردند. گاهی بیماری تنفسی در نتیجه آسیب به پرده جنب (پلورا)، حفره پلورال یا ماهیچه‌ها و اعصاب تنفسی ایجاد می‌شود. ریه‌ها مهم‌ترین قسمت دستگاه تنفسی هستند که در عمل تبادل گازهای تنفسی جهت تامین اکسیژن بافت‌های مختلف بدن و دفع دی اکسید کربن نقش دارند. برونش‌ها، برونشیول‌ها و آلوئول‌ها از اجزای مهم هر کدام از ریه‌ها محسوب می‌شوند که در یک بیماری تنفسی ممکن است درگیر شوند. گاهی ضایعه در بافت ریه یا عروق خونی آن ایجاد می‌گردد. بیماری‌های ریوی در هر سال بسیاری از افراد جامعه را مبتلا می‌کنند که باعث کاهش سطح عملکرد فـرد در فعـالیـت‌هـای روزمـره مـی‌گـردنـد. بیمـاری‌هـای دستگـاه تنفسی در انگلستان شایع‌ترین عامل مراجعه به پزشکان عمومی است. میزان اختلال در عملکرد تنفس در یک بیماری ریوی به نوع بیماری و وسعت آسیب وارده بستگی دارد. بیماری‌های ریوی یکی از عوامل مهم مرگ و میر افراد در سراسر جهان است.

انواع بیماری ریوی
یک بیماری ریوی ممکن است باعث درگیری مجاری تنفسی، بافت ریه یا عروق خونی گردد. ‌معمولا ترکیبی از این اختلالات در بسیاری از بیماری‌ها ی تنفسی دیده می‌شوند. به طور کلی می‌توان بیماری‌های تنفسی را به گروه‌های زیر تقسیم بندی کرد:
‌بیماری‌های انسدادی ریوی
‌بیماری‌های محدود کننده ریوی
‌بیماری‌های عروقی ریوی
‌بیماری‌های دیگر

بیماری‌های انسدادی ریوی
بیماری‌های انسدادی ریه در ارتباط با انسداد مـجــاری هــوایــی بــرونــش‌هــا، بــرونـشـیــول‌هــا، مجاری آلوئولی و آلوئول‌ها هستند. این گروه از بـیمـاری‌هـا بـا کـاهـش سـرعـت جـریـان بـازدمـی مـشخص می‌شوند. در بیماری‌های انسدادی ریوی وضعیتی ایجاد می‌شود که باعث مقاومت به عبور جریان هوا می‌گردد. عواملی که ممکن است باعث مقاومت به عبور جریان هوا در یک بیماری انسدادی ریه گردند عبارتنداز :
‌التهاب مزمن
‌اسپاسم برونش‌ها (برونکواسپاسم)
‌فیبروز شدن که غیر قابل برگشت است
‌عـدم بـرگـشـت پـذیـری راه‌هـای هـوایـی و آلوئول‌ها به علت آسیب
بیماری‌های انسدادی ریوی شامل موارد زیر است‌:
‌برونشیت مزمن
‌آمفیزم
‌آسم
بیماری انسدادی مزمن ریوی (COPD) که شـامـل بیمـاری‌های برونشیت مزمن، آمفیزم و بیماری مجاری هوایی کوچک است
-فیبروز سیستیک
-‌برونشکتازی
از مــیــــان بــیــمــــاری‌هـــای انـســـدادی ریـــوی، بـیـماری‌های انسدادی مزمن ریوی (COPD) و آسم شیوع بیشتری دارند.
بیماری‌های محدود کننده ریوی
بیماری‌های محدود کننده ریه باعث کاهش حـــجـــــم ریـــــه‌هـــــا مـــــی‌گـــــردنـــــد. در شـــــرایـــــط فیزیولوژیکی، بیماری‌های محدود کننده ریوی از طــریــق کــاهــش ظــرفـیــت کـل ریـوی (TLC)، ظرفیت حیاتی (VC) یا حجم استراحت ریوی (ظرفیت باقیمانده عملکردی یا FRC ) مشخص مـی‌گـردنـد. ‌عـوامـلـی کـه در ایـجاد این گروه از بـیـمـاری‌هـا نـقش دارند مربوط به بیماری‌های مـوثـر بـر بـافـت ریـه، پلورا (پرده جنب)، دیواره قـفـســه سـیـنــه یــا اخـتــلالات دسـتـگــاه عـصـبـی-ماهیچه‌ای است.
‌بیماری‌ها و اختلالات محدود کننده ریوی عبارتنداز:
بیماری‌های ارتشاحی منتشر ریوی
بیماری‌ها و اختلالات دیواره قفسه سینه
بیماری‌ها و اختلالات دستگاه عصبی-ماهیچه‌ای
پنومونی
سندرم زجر تنفسی حاد (ARDS)
فیبروز آلوئولیت

بیماری‌های ارتشاحی منتشر ریوی
بیمـاری‌هـای ارتشـاحـی منتشر ریه به‌نام بیماری‌های بینابینی ریه (ILD) نیز نامیده می‌شوند. عامل آسیب به ریه‌ها در این گروه از بیماری‌ها ممکن است از طریق سمیت مستقیم و با ایجاد پاسخ التهابی یا به واسطه واکنش‌های ایمونولوژیک ایجاد گردد. در یک بیماری ارتشاحی منتشر ریه با ورود سلول‌های التهابی به داخل بافت بینابینی ریه، فضای دور عروقی و فضای آلوئولار همراه است که باعث ایجاد آلوئولیت یا واسکولیت می‌گردد و در صورت کامل شدن و تداوم این روند، فیبروز ریوی اتفاق می‌افتد. در برخی موارد عامل بیماری مشخص است ولی در بیشتر موارد ناشناخته می‌ماند و فقط پاسخ آن قابل مشاهده‌است. تشعشعات خارجی و برخی از داروها نیز ممکن است سبب بیماری ارتشاحی منتشر ریوی گردند.
بیماری‌های ارتشاحی منتشر ریه شامل موارد زیر هستند:
-پنـومـوکـونیـوزهـا (Pneumoconioses) که گروهی از بیماری‌های ریوی ناشی از استنشاق غبارهای معدنی هستند (مانند آزبست، سیلیس و فلزاتی چون آهن و بریلیوم)
-پنومونیت بیش حساسیتی (Hypersensitivity pneumonitis) یا آلوئولیت آلرژیک خارجی (اکسترینسیک)
-بیماری‌های کلاژن عروقی (مانند بیماری‌های آرتریت روماتوئید، اسکلرودرمی و پلی می‌وزیت)
-واسکولیت ریوی
-ارتشاح ریوی همراه با ائوزینوفیلی مانند سندرم لوفلر، PIE در آسم و پنومونی ائوزینوفیلیک مزم
-سارکوئیدوز
-بیماری‌های خونریزی دهنده ریوی (مانند سندرم گودپاسچر)
-فیبروز ایدیوپاتیک ریوی
-بـیـمــاری‌هــای مـتـفــرقــه (مــانـنـد هیستـوسیتـوز Xریـوی و اختـلالات ارتشـاحـی لنفوسیتیک)

بیماری‌ها و اختلالات دیواره قفسه سینه
-پلورزی (التهاب پلورا یا پرده جنب)
-افیوژن پلورا (تجمع مایع در حفره پلورال)
-پنوموتوراکس (وجود هوا در فضای پلورا)
-کایفو-اسکولیوز
-مشکـلات قفسـه سینـه بـه علـت ضـریـه یـا بیماری (مثلا بیماری اسپوندیلیت آنکیلوزان)

بیماری‌های عروقی ریوی
بیماری‌های عروقی ریوی، رگ‌های خونی ریه را درگیر می‌کنند که ممکن است از طریق التهاب، لخته خونی یا اسکار ایجاد شوند. این بـیـمـاری‌هـا، تـبـادل گـازهـای تـنـفـسـی را مـخـتـل مــی‌کـننـد (دریـافـت اکسیـژن و دفـع دی اکسیـد کربن.) بیماری‌های عروقی ریوی ممکن است بـاعـث تغییرات قابل توجهی در عملکرد قلب گردند.
بیماری‌های عروقی ریه عبارتنداز:
-هیپرتانسیون ریوی
-آمبولی ریوی
-آنوریسم شریان ریوی

بیماری‌های دیگر
سـایـر بـیـمـاری‌هـای ریـوی شـامـل موارد زیر است
-تومورهای ریه
-آبسه ریوی
-‌سل ریوی

علایم و نشانه‌ها
علایم و نشانه‌ها در بیماران تنفسی بر اساس نوع بیماری و میزان پیشرفت آن متفاوت است. در حـالـت‌هـای مـزمـن، عـلایـم اغلب به تدریج آشکار می‌گردند و به صورت پیشرونده‌ای بدتر می‌شوند و در شرایط حاد، علایم ممکن است خفیف تا شدید باشند . اگرچه هر بیماری ریوی مـشـخـصــه‌هــای خــاص خــودش را دارد، ولــی عــلایــم و نـشــانـه‌هـای مـشـتـرک در بـسـیـاری از اختلالات ریه مشاهده می‌شوند (همانند سرفه مزمن و تنگی نفس) کمبود اکسیژن با گذشت زمـان ممکـن اسـت در بـرخـی از افـراد منجر به چماقی (Clubbing) گردد که این حالت عبارت اســت از بــزرگ شــدن نــوک انـگـشـتــان و رشـد ناهنجار ناخن ‌چماقی (کلابینگ)، بزرگ شدن نوک انگشتان بدون تغییرات استخوانی است.
بنابراین علایم و نشانه‌ها در بیماران تنفسی از یک بیمار به بیماری دیگر متفاوت است. گاهی علایم شدید بوده و ممکن است درصورت عدم توجه فوری پزشکی، تهدید کننده حیات باشد. به طور کلی، علائم و نشانه‌هایی که ممکن است در بیماران تنفسی مطرح باشند عبارتنداز:
الگوهای تنفسی غیر طبیعی همانند تنگی نفس، افزایش یا کاهش سرعت تنفس، اختلال تنفس در طی دم یا بازدم ،سرفه که ممکن است مزمن باشد ،احتمال وجود خلط که ممکن است خونی باشد ،خس خس سینه ،تب که ممکن است خفیف تا شدید باشد ،درد شکم ،درد قفسه سینه ،خستگی ،اختلال در تعداد ضربان قلب ،احساس فشار در پشت جناغ ،ارغوانی شدن لب‌ها و انگشتان دست ،کبودی ناخن‌ها ،کاهش اشتها ،کاهش وزن ،تب و لرز ،اختلال در حرکت قفسه سینه ،اختلال در صدای ریوی یا احتمال ایجاد صداهای اضافی ،احتمال جابجایی مدیاستین.

تشخیص
روش‌های مختلفی جهت تشخیص یا تعیین شدت بیماری ریوی وجود دارد که با توجه به شرایط بیمار طبق نظر پزشک معالج درخواست می‌گردد. آزمون‌های مربوط به بیماری‌های تنفسی ممکن است در ارتباط با موارد زیر باشد:
-تست‌های آزمایشگاهی
-آزمون عملکرد ریوی
-اکسی متری غیر تهاجمی
-رادیوگرافی قفسه سینه
-توموگرافی کامپیوتری (CT) یا اسکن توموگرافی کامپیوتری (CTS)
-اولتراسونوگرافی
-برونکوسکوپی
-بیوپسی
-مدیاستینوسکوپی
-توراکوسنتز و بیوپسی پلور
-آسپیراسیون سوزنی از طریق دیواره قفسه سینه
-‌ام آر آی
-اسکن هسته‌ای ریه
-‌توموگرافی با تشعشع پوزیترون (PET)

عوامل خطر
‌‌عواملی که باعث ایجاد بیماری تنفسی می‌شوند یا در تسریع روند بیماری‌های تنفسی نقش دارند ممکن است در ارتباط با موارد زیر باشند:
مصرف سیگار ،آلودگی هوا ،ذرات ریز غبارهای صنعتی (مانند زغال سنگ، آزبست، آهن، تالک و سیلیس)،سابقه قبلی بیماری تنفسی ،رعایت نکردن اصول بهداشتی ،بیماری‌های قلبی ،دیابت ،عوامل ژنتیکی ،سن کم (مثلا در نوزادان و کودکان) ،فرآیند پیری ،چاقی ،تغذیه نامناسب ،اعتیاد به الکل ،سابقه خانوادگی بیماری سل ،بیماری هوچکین ،خانواده‌های پرجمعیت ،ایدز ،در معرض مواد شیمیایی و گرد و غبار قرار گرفتن ،گاهی به علت هوای سرد و مرطوب ،شیمی درمانی ،پرتو درمانی ،مصرف برخی از داروها ،تزریق خون ،بستری شدن در بیمارستان به هر علتی (مثلا پس از انجام جراحی)،ضعیف بودن سیستم ایمنی بدن ،گاهی به علت غواصی ،ضایعات قفسه سینه ،صعود به ارتفاعات بالا یا پرواز در ارتفاعات ،بیماری‌های عفونی ،بیماری‌های روماتیسمی (مانند آرتریت روماتوئید و اسکلرودرمی)،سکته‌های مغزی (حوادث عروقی مغز) و ضربه مغزی ،آسپیراسیون ریوی ،سوختگی‌ها ‌،نارسایی‌های کلیوی و کبدی ،تابش پرتوهای خارجی ،ضعف ماهیچه‌های تنفسی به هر علتی (مثلا در میوپاتی‌ها و پولیومیلیت )‌،مسمومیت با اکسیژن.

درمان
درمان بیماری‌های تنفسی بر اساس تشخیص نوع بیماری توسط پزشک معالج، حاد و مزمن بودن، شدت علایم و عوارض برجای مانده بر دستگاه تنفسی متفاوت بوده که ممکن است شامل یک یا چند روش زیر باشد:
-‌رعایت اصول بهداشتی
-‌ترک سیگار
-دارو درمانی
-‌کنترل عفونت‌ها
-‌اکسیژن درمانی
-‌فیزیوتراپی تنفسی
-‌دوری ازعوامل خارجی تشدید کننده بیماری
-‌دستگاه مرطوب کننده جهت رقیق کردن ترشحات ریوی
-‌دستگاه تهویه مکانیکی
-‌اسپری‌های استنشاقی
-‌دستگاه نبولایزر
-‌انجام واکسن (مثلا واکسن آنفولانزا و پنوموکوکی)
-جراحی